2. Waarom zijn onderzeeboten onvindbaar?

Laatst aangepast: 03-02-2011

Introductie
1. Waarom zijn onderzeeboten belangrijk?
2. Waarom zijn onderzeeboten onvindbaar?
3. Onderzeeboottorpedo's
4. Nucleaire versus diesel-elektrische onderzeeboten
5. Nederlandse onderzeeboten
6. Onderzeeboten wereldwijd

De onvindbaarheid van onderzeeboten heeft alles te maken met de eigenschappen van water, die in het voordeel zijn van een onderzeeboot.

Een wereld van geluid
De onderwaterwereld is een wereld op zich. Onder water werken radars niet, radio´s en mobiele telefoons hebben ook geen ontvangst. Je kunt er niet ver zien. De wereld onder water is een wereld van geluid: degene die het stilst is en het verst kan horen zal winnen. Laat dat nou net de onderzeeboot zijn. In die wereld voelen onderzeeboten zich thuis: stil, diep en dodelijk.

SONAR: zoeken met geluid
Om onder water te zoeken maakt iedereen gebruik van SONAR. Er zijn twee soorten: actieve sonar en passieve sonar. Een actieve sonar zendt een geluid uit, botst het geluid tegen een object dan kaatst het terug en weet je dat er wat zit en waar ongeveer. Een passieve sonar zendt niets uit, maar luistert alleen naar schepen of onderzeeboten die lawaai maken.

Doorgaans gebruiken fregatten actieve sonars omdat zij zelf (romp, machines en schroeven) te veel lawaai maken om de passieve sonar goed te gebruiken. Nadeel: zend je zelf een hard geluid uit, dan weet iedereen dat je er bent, zonder dat je zelf iets hoeft te ontdekken. Onderzeeboten zijn stil en gebruiken de passieve sonar. Helikopters hebben een actieve sonar en vliegtuigen gebruiken actieve en passieve sonar en magnetische detectie.


De sonardome -de grote bult aan de onderkant- van een Amerikaanse kruiser van de Ticonderoga klasse (Foto: US Navy)

Over het lawaai dat onderzeeboten zelf maken kunnen we kort zijn. Nucleaire onderzeeboten zijn vaak lawaaiiger dan diesel-elektrische, maar zijn nog altijd stil. Een diesel-elektrische sub vaart onder water op elektriciteit en is dus muisstil. Onderzeeboten worden steeds stiller, terwijl de oceanen even lawaaierige omgevingen blijven door de vele dieren die geluid maken (walvissen, garnalen, etc), golven, regen, onderwatervulkanen, olieboringen en scheepvaart. Daardoor is de passieve methode voor bijvoobeeld fregatten steeds minder effectief, want een fregat verstoort de eigen sonar door het eigen lawaai.

Geluid plant zich door de lucht voort met een snelheid van 1224 km per uur. Onder water gaat geluid veel sneller: 5400 km/ u. Bovendien draagt geluid onder water veel verder. Maar hoe dit geluid zich gedraagt, is vaak erg onvoorspelbaar.

Er zijn meer nadelen, vooral voor de actieve sonar:
1. Het uitgezonden geluid van de sonar is erg gevoelig voor diepte, zoutgehalte en temperatuurverschillen in water. Boven water gaat geluid rechtdoor, tot het ergens tegenaan botst of uitdooft. Onder water kan het geluid afbuigen als het bijvoorbeeld dicht bij een warmer gebied komt.
2. In ondiep water kaatst het geluid tegen de bodem en onderkant van het zee oppervlak. Dit zorgt voor extra lawaai en minder bereik.
3. Het sonar geluid wordt verstrooid door deeltjes die in het water drijven. Dit zorgt voor energieverlies.
4. Vooral het geluid van sonars met een hoge frequentie wordt eerder gedempt.


Geluidsgolven worden onder water sterk beinvloed.

Magnetisme
Behalve sonar wordt ook magnetische detectie gebruikt. Een onderzeeboot is namelijk een klomp metaal. Maritieme Patrouille Vliegtuigen hebben daarom vaak detector (MAD) die variaties in het aardmagnetisch veld opsporen. Dit kan alleen als een vliegtuig zeer dicht bij de onderzeeboot vliegt.

Hoe gebruiken onderzeeboten de onder water wereld?
Dus: onderzeeboten zijn heel stil, er is veel achtergrond lawaai en actieve sonars worden beperkt. Het enige dat dan nog rest is: hoe zorgt de commandant van de onderzeeboot dat zijn boot niet ontdekt wordt terwijl hij wel z'n missie kan uitvoeren? Verstoppertje spelen op het allerhoogste niveau dus.

We gaan niet in op de vele tactische mogelijkheden die een onderzeebootcommandant heeft. De essentie is dat hij zijn boot zo stil mogelijk houdt (bijvoorbeeld met zeer langzame sluipvaart) en gebruik maakt van zijn omgeving. Hij kan zich bijvoorbeeld in een warmer gebied verstoppen als fregatten naar hem zoeken; deze temperatuurlaag fungeert dan als schild en de sonarsignalen van fregatten ketsen af op de laag en vinden niets. De sub kan ook doodstil op de zeebodem gaan liggen. Zo zijn al veel onderzeeboten ongedetecteerd gebleven.

Verstoppen is een belangrijk onderdeel van de beroemde/ beruchte opleiding tot onderzeebootcommant. Een van de eindexamenopdrachten is bijvoorbeeld: maak een close-up foto van een fregat zonder in te zoomen. Probleem is dat het fregat met alle mogelijke middelen de onderzeeboot zoekt. Geen eenvoudige taak.

Maar in de praktijk is het ook lastig, zo hebben Nederlandse onderzeebootcommandanten in het verleden wel opdracht gekregen om foto's te maken van de onderkant van Russische schepen. De foto's zijn goed gelukt. Daarnaast vinden er vaak oefeningen plaats waarbij een onderzeeboot het opneemt tegen een groep van schepen en helikopters die hun belangrijkste schip (bijv. vliegkampschip) moeten beschermen. Met regelmaat worden vliegkampschepen tot zinken gebracht. Voor oefening gelukkig.



Wanneer worden onderzeeboten wel gevonden?
Onderzeeboten winnen niet altijd. Als een onderzeeboot zelf lawaai maakt wordt het sneller gevonden.
Ook zijn er onderwatermicrofoons geinstalleerd in bepaalde gebieden door vooral de Amerikaanse marine, waardoor onderzeeboten kunnen worden ontdekt. Natuurlijk verslaan vliegende eenheden en fregatten ook de onderzeeboot zo nu en dan.

Maar over het algemeen komt de onderzeeboot als winnaar uit de strijd. Ter illustratie daarvan hieronder een paar foto's die gemaakt zijn tijdens oefeningen, waarbij de onderzeeboot wel erg dichtbij het doel is gekomen. Want, voor de duidelijkheid, een moderne torpedo heeft een bereik van meer dan 40 KM en gaat vele malen sneller dan een fregat. De schepen op deze foto's hadden het niet overleefd.


HMAS Melbourne op de korrel. Fotograaf: HMS Tireless.


Een onderzeeboot van Duitse makelij heeft het Amerikaanse vliegkampschip USS George Washington in beeld tijdens een oefening. De carrier is verslagen.


Eindexamenopdracht voor de Britse onderzeebootcommandantenopleiding. Deze close-up van HMS Portland door HMS Trafalgar was van heel dichtbij. Jammer voor het fregat.


Een Turks MEKO fregat van Duitse makelij wordt gevolgd door een Griekse onderzeeboot.


Het Amerikaanse vliegkampschip USS Enterprise zonk voor oefening na confrontatie met deze onderzeeboot.