Oprichting van de Nederlandse marine: Ordonnantie op de Admiraliteit

Laatst aangepast: 6-1-2012

8 januari 1488 wordt gezien als stichtingsdatum van de Nederlandse marine, omdat Maximiliaan van Oostenrijk die dag de Ordonnantie op de Admiraliteit uitvaardigde. Hiermee werd voor het eerst een permanente marine organisatie voor de Nederlanden opgericht. 8 januari is daarom de Vlootverjaardag.



De Oostenrijker die in 1488 de marine oprichtte: Maximiliaan van Oostenrijk, geschilderd door Albrecht Durer in 1519.

Nieuw: alleen de staat mag geweld uitoefenen
Op die dag in januari, ruim 500 jaar geleden, was Maximiliaan van Oostenrijk de machthebber in de Nederlanden. Of eigenlijk de "Habsburgse Nederlanden". Dit besloeg een gebied dat grotendeels overeenkomt met de grenzen van het huidige Nederland, Belgie en Luxemburg. Maar daar houdt de vergelijking wel op; het was geen eenheid. Overigens had Maximiliaan veel meer verantwoordelijkheden, hij was namelijk ook aartshertog van Oostenrijk en keizer van het Heilige Roomse Rijk.

Lang voor die mooie 8e januari was de mens uiteraard al actief op zee. En waar mensen zijn wordt gehandeld en geruzied. De strijd ter zee was echter niet aan regels gebonden. De bescherming van koopvaardijschepen tegen (bijv. Hollandse) piraten gebeurde door handelaren zelf of op initiatief van het bestuur van een handelsstad. Tegenwoordig mag alleen de overheid geweld uitoefenen (politie, defensie, etc) maar in die tijd mocht iedereen dat als je maar een goed verhaal had, zeker op zee.



Daar kwam verandering in. Om van de Nederlandse gewesten meer een eenheid te maken, werden steeds meer centrale regels opgelegd aan de Nederlanden. Eén daarvan was een regeling dat de defensie ter zee wettelijk zou worden geregeld en werd opgedragen aan een admiraal (woord afkomstig uit het Arabisch: emir-al-bahr, bevelhebber van de zee). Alleen hij mocht oorlogsschepen uitrusten en rechtspreken over zeezaken. Deze "regeling" stond in de Ordonnantie op de Admiraliteit die Maximiliaan uitvaardigde.

Vanaf dat moment was er dus een marineorganisatie die namens de staat de handel over zee ging beschermen. Die belangrijke taak wordt sindsdien uitgevoerd: van bescherming van vissers tegen piraten in de 15e eeuw en bescherming van schepen met graan tegen Zweedse marineschepen door De Ruyter in de 17e eeuw tot piraterijbestrijding in de 21e eeuw.


De marinehaven Veere (Zeeland).

Marinehaven Veere
Denk nu niet dat men in Den Helder aan het werk ging. De Zeeuwse plaats Veere werd verkozen tot hoofdkwartier, Den Helder bestond nog niet. In Veere werd de Admiraliteit gevestigd, met leden benoemd door de Admiraal. Dit orgaan kwam echter alleen samen in tijden van crises. Eén van de besluiten van de Admiraliteit was het laten bouwen van een opslagplaats voor militaire goederen en een marinewerf in Veere.

Admiraals
Al sinds 1356 werden admiraals aangewezen. Dat was dan bijvoorbeeld een kapitein van een koopvaardijschip die de verdediging op zich moest nemen van zijn eigen schip en andere koopvaardijschepen in een konvooi. Dit betrof dan vaak tijdelijke taken en niet echt een functie. In 1485 werd voor het eerst een admiraal voor de gehele Nederlanden aangesteld: Filips van Kleef. Maar, zoals eerder vermeld, erkende niet iedereen hem. Ook na 1488 bleven de Hollandse zeegewesten buiten de admiraal om zelf oorlogsvloten formeren.

Vlootverjaardag
Al verliep de start niet altijd vlotjes, zo werd wel op 8 januari 1488 geschiedenis geschreven en de marine opgericht. Het duurde nog eeuwen voordat de marine organisatie echt vaste vorm kreeg. Pas in de 17e eeuw werden bijvoorbeeld voor het eerst marineschepen ook in vredestijd varende gehouden, in plaats van direct na een oorlog verkocht. Een echte eenhoofdige nationale marine ontstond pas in 1815.

In tegenstelling tot het Korps Mariniers (jaarlijkse Korpsverjaardag op 10 december) heeft de vloot aan de oprichtingsdatum nooit echt aandacht geschonken. De term "Vlootverjaardag" werd (voor zover we kunnen nagaan) voor het eerst genoemd in 2007 en zelfs veel marinepersoneel heeft nauwelijks besef van de geschiedenis van de eigen werkgever. Dat is jammer, want daardoor bestaat bij veel mensen ook een verkeerd beeld van de marinegeschiedenis. Bijvoorbeeld wordt de geschiedenis van de marine vaak ten onrechte verward met die van twee commerciële bedrijven VOC en WIC.

De marine zou als oudste krijgsmachtdeel en in navolging van marines in het buitenland best meer aandacht mogen schenken haar geschiedenis en vooral aan de 8e januari.
Vergeet de marine of het vlootpersoneel dus op 8 januari niet te feliciteren met de Vlootverjaardag! Bijvoorbeeld via Twitter (#vlootverjaardag).

Bronnen:
geschiedeniszeeland.nl
defensie.nl
dutchrevolt.leiden.edu
L. Sicking, Zeemacht en onmacht. Maritieme politiek in de Nederlanden, 1488-1558(Amsterdam 1998)
L.L.M. Eekhout, 500 jaar marine (1988)